04:41

Ar alyş halkasy

AR ALYŞ HALKASY

Öññin... telewizoryñ pultuny basyşdyryp kanallaryñ arasynda ýüzüp ýörkäm, "Hanna Arendt" awtobiografik kinofilmine gabat geldim. Tomaşa eden epizodlarym nasist generaly Adolf Eýhmanyñ MOSSAD tarapyndan Argentinada ele salnyp, Ierysaline getirilişini we 1961-nji ýylda sud edilişini gürrüñ berýän ýerleridi.
"The New Yorker" amerikan žurnalynyñ adyndan sud mejlislerune gatnaşan syýasatşynas Hanna Arendtiñ derñew işi hakdaky tankydy ýazgylary onuñ öz jöhit jemagaty tarapyndan uly nägilelik bilen garşylandy.
Nasistler döwründe Germaniýadan gaçmaga mejbur bolan, Fransiýadaky konslagerlerden kynlyk bilen gaçyp ABŞ-ne giden Arendtiñ sud prosesine gönükdiren tankydyna onuñ iñ ýakyn dostlary-da düşünesi gelmedi.
Arendtiñ aýdýanlary düşünmez ýaly zat däldi:
Derñew işini "günäkäriñ we nasistik režimiñ üstünden däl-de, taryh boýunça amala aşyrylyp gelinen antisemitizmiñ (jöhit duşmançylygy) üstünden ýöreden baş prokuror Gideon Hausneri "erbet we arzan ritorikada" aýyplady...
Suduñ kararyny Eýhmanyñ haýsy etmişleri edendiginiñ üstünden däl-de, jöhitleriñ genosid döwründen gören horluklarynyñ üstünden bermegini tankyt etdi...
Şeýle-de:
Argentinadan Eýhmanyñ bikanun ýagdaýda alnyp gaçylmagyny hukuka ters hasaplap tankyt etdi...
Ysraýylyñ premýer-ministri Ben Gurionyñ sud mejlislerini tomaşa öwürmegini ýazgardy...
Arendtiñ Ysraýylyñ derñew işini ar almagyñ serişdesune öwürendigi hakdaky kesgitlemeleri dünýäni ikä böldi.
Türkiýedenem käbir intellektuallar bu çekişmä goşuldy.

* * *

1962-nji ýylyñ 13-nji iýuny.
Musulman sosialist Nuretdin Topçy "Yeni İstiklal" žurnalynda suduñ karary barada şeýle ýazdy:
- Eýhmana ölüm jezasy berildi. Bu hadysany tebigy hasaplamak gerek. Çünki ol millionlarça jöhidiñ ganyna galypdy. Biz bu ölüm jezasynyñ hukuk tarapyny jedelleşmän diñe ýakyn we uzak geljekde döretjek güýji bilen çaklaýan ruhy-jemgyýetçilik netijelerine yşarat edesimiz gelýär.
- Ysraýyl Eýhmany dardan asmak bilen ondan jöhit dünýäsiniñ aryny aldy. Emma bu ar alma nämä ýarady? Waka ýöne bir ölüm jezasynyñ berilýän sahnasy millionlarça adamyñ ýüregini sowatdy. Ýöne munuñ bilen birlikde Germaniýada, Awstriýada, Argentinada, Meksikada jöhitleriñ garşysyna bolup geçen demonstrasiýalar oýlandyryjydyr.
Eýsem bu ýürek sowatma meýli bulen halkyñ ykbaly howp astyna salynmandyrmy?
- Ysraýylyñ ýagdaýynyñ nähili boljakdygyny çaklamak kyn däl. Jöhitler özleri üçin iñ uly betbagtlygy elin taýýarladylar... Dogry ýa-da nädogry ar almak hyjuwy bilen akdyrylan ganlar adamzat taryhynyñ ähli döwürlerinde betbagtçylyklar bilen heläkçilikleriñ gözbaşy bolupdyr.
Aýratynam indiwidleriñ ganyna bulaşan bu ar alyş bir topbaga ýa-da halka gönükdirilen bolsa, ol jemagatyñ we halkyñ durmuş we nägilelik bildirmek güýjüni soñsuz formada artdyrýar..."

* * *

Jöhit Hanna Arendt bilen musulman Nuretdin Topçy bir pikirde tapyşdy:
Adalatyñ, hukugyñ ar alyş guralyna öwrülmegi eýesini kör eder, daş-töweregini görkezmez we ahyrynda olam şoñka meñzeş akybete uçrar...
Öññin...
Ysraýyl bilen "Hamasyñ" ýaraşyk baglaşjakdygy hakdaky habarlar dünýäde uly gyzyklanma tolkunyny döretdi. Emma Ysraýylyñ premýer-ministri Netanýahu "Hamasyñ" şertlerine boýun bolmak Ysraýyla betbagtçylyk getirer" diýip, hüjümleri dowam etdirjekdigini aýtdy.
Ine... Gürrüñ aýlanyp-dolanyp, simwoliki manyda 1961-nji ýyldaky Eýhman derñewine gelýär: Ar alyş jeza guraly bolup bilmez. Ýogsa näme: nasistlerem ar almak maksady bilen alty million jöhidi gyrmadymy?
Ar alma ýeñişiniñ ömrüniñ gysgadygy görle-görle gelinýär...
Ar alma odunyñ wagty-sagady gelende eýesini-de hökmany suratda ýakýandygy görle-görle gelinýär.
Netanýahu ýaly agressiýadan, öçden güýç alýn syýasatçylar ýurtlaryny, jemgyýetlerini ar alyş halkasyndan çykarmaýar.
Nähili gymmada düşende-de, adalaty we külli adamzady tutanýerlilik bilen goramak gerek...
Ýogsam bolmasa, durmuşy we syýasaty başdan geçirişiñiz başgalardan ar almaga esaslanýan bolsa, terrorçy toparlardan tapawudyñyz bolmaz!
Şuny ýatdan çykarmañ:
Ähli terrorçy toparlar "agressiýa, öç almaga mejbur bolýarys" bahanasynyñ yzyna bukulýarlar...

Soner ÝALÇYN.

"SÖZCÜ" gazeti, 09.02.2024 ý.
Категория: Publisistika | Просмотров: 188 | Добавил: Gökböri | Теги: Soner Ýalçyn | Рейтинг: 5.0/1
Awtoryň başga makalalary

Publisistika bölümiň başga makalalary


Teswirleriň ählisi: 2
0
1 Garadag  
128
"Nemis", "nemisli kino" diýende, bizde birden çagalykdan Şitirlisli kino görýän döwrümizden galan antipatiýa döreýändir häli-häzirem. "Musanyñ halky" hem muña özüni mynasyp etdirýär, özem bütin dünýäni özüne garşy goýup. Bu bir syýasatçynyñ jenaýaty bolsa-da bir milletiñ ýuzigaralygy.

0
2 pezzek  
1631
Sowet goşuny Berline golaýlanda. Erkek nasisitler ilki çagalaryny, aýalyny atdy, soň özüni. Emma milýonlaryň ölmegine esasy sebäpkärler özlerniň öldüren adamlary ýaly ölesi gelmedi. Latyn Amerika ýaly ýere gaçdy ýa-da synanşdy. Kä biri şol ýerlerde tutulyp jezalandyryldy, käsi 70-80 ýasap öz ajalyna öldi. Adolf Eýhmanam şolar ýalylaryň biri, Argantinada gezelenip ýaşap ýörkä ogly öwünip dostlarynyň ýanynda syryny paş edäýipdir. Şeýdip anyklanýar we ele salynýar. Oswensimde doktor bolan, wagşylarça adamlary, çagalary gynap öldüren (ady ýadymda däl) wagşy Latyn Amerkasynda 70 ýaşap ýogalýar. Öleninden soň 5 ýyldan soň şoldygy anyklanýar. Öýünden degişli dokumentler tapylyp bilinýär.

Teswiri diňe saýta agza bolan ulanjylar goşup bilýär.
[ Agza bol | Saýta gir ]